Hatifungani na Dhamana za Serikali Tanzania: Mwongozo kwa Wanaoanza

Serikali ya Tanzania inapohitaji kukopa, huuza dhamana kupitia minada inayoendeshwa na Benki Kuu ya Tanzania (BoT). Anayezinunua anaikopesha Serikali fedha na kulipwa riba. Kuna aina mbili: dhamana za muda mfupi (Treasury bills) na hatifungani za Serikali (Treasury bonds) za muda mrefu. Mwongozo huu unaeleza kila moja ni nini, tofauti zake, zinamfaa nani na jinsi ya kuanza.

Dhamana ya muda mfupi ni nini?

Dhamana ya muda mfupi ni mkopo mfupi kwa Serikali. Hutolewa kwa siku 35, 91, 182 na 364. Hazilipi riba katikati ya kipindi. Badala yake, unainunua kwa bei chini ya thamani yake kamili na kulipwa thamani kamili inapoiva. Tofauti hiyo ndiyo faida yako.

Mfano wa jinsi inavyofanya kazi: unaomba dhamana zenye thamani kamili ya TZS 1,000,000. Bei ya mnada ikiwa 94 kwa kila 100, unalipa TZS 940,000 sasa na kupokea TZS 1,000,000 siku ya kuiva. Tofauti ya TZS 60,000 ni riba yako, kabla ya kodi.

Bei inatokana na mavuno: bei kwa kila 100 = 100 ÷ (1 + mavuno × siku ÷ 365). Hii ndiyo kanuni inayotoa bei zinazochapishwa na BoT, na ndiyo inayotumika kwenye mwongozo wetu wa Anza kuwekeza.

Hatifungani ya Serikali ni nini?

Hatifungani ni mkopo wa muda mrefu kwa Serikali, kwa kawaida kuanzia miaka 2 hadi 25 (kwa mfano miaka 2, 5, 10, 15, 20 na 25). Ina riba ya hatifungani (kuponi) isiyobadilika, inayolipwa mara mbili kwa mwaka kwa tarehe maalum hadi inapoiva. Inapoiva unarudishiwa thamani kamili.

Mfano wa jinsi inavyofanya kazi: hatifungani yenye kuponi ya 12% na thamani kamili ya TZS 10,000,000 hulipa TZS 600,000 kila baada ya miezi sita (12% ÷ 2), kabla ya kodi, na kurudisha TZS 10,000,000 inapoiva.

Hatifungani nyingi hufunguliwa upya: hatifungani ileile (namba, kuponi na tarehe ya kuiva ileile) hutolewa tena kwenye minada inayofuata. Ndiyo maana hatifungani moja inaweza kuonekana mara kadhaa kwenye matokeo ya minada.

Kuponi na mavuno si kitu kimoja

Kuponi haibadiliki katika maisha yote ya hatifungani. Mavuno ni faida ambayo soko linataka kwenye mnada fulani, na hubadilika kutoka mnada mmoja hadi mwingine. Mavuno yakiwa juu ya kuponi, hatifungani huuzwa chini ya thamani kamili (chini ya 100); yakiwa chini ya kuponi, huuzwa juu ya 100. Faida yako halisi inategemea bei unayolipa, si kuponi peke yake.

Dhamana za muda mfupi na hatifungani: tofauti kuu

• Muda: dhamana za muda mfupi ni siku 35 hadi 364; hatifungani ni miaka (2 hadi 25).

• Unavyopata faida: dhamana za muda mfupi hununuliwa kwa punguzo na kulipwa thamani kamili; hatifungani hulipa kuponi mara mbili kwa mwaka na kurudisha thamani kamili inapoiva.

• Kiasi cha chini: tangazo la karibuni la dhamana za muda mfupi linaweka TZS 500,000, kwa hatua za TZS 10,000; tangazo la karibuni la hatifungani linaweka TZS 1,000,000, kwa hatua za TZS 100,000.

• Kuuza kabla ya muda: hatifungani huorodheshwa kwenye Soko la Hisa la Dar es Salaam (DSE) na zinaweza kuuzwa kwa wawekezaji wengine kabla ya kuiva; dhamana za muda mfupi kwa kawaida hushikiliwa hadi kuiva.

• Kodi: kila tangazo la mnada linaeleza kodi ya zuio. Tangazo la karibuni la dhamana za muda mfupi linaeleza 10%; tangazo la karibuni la hatifungani (Na. 722) linaeleza hatifungani hiyo haitozwi kodi. Daima angalia tangazo la dhamana unayonunua.

• Hatari ya bei: bei ya soko ya hatifungani ndefu hubadilika zaidi riba zinapobadilika, jambo muhimu ukiuza kabla ya kuiva.

Zinamfaa nani?

• Dhamana za muda mfupi zinafaa fedha utakazohitaji ndani ya mwaka mmoja: akiba ya dharura, ada za shule, ununuzi uliopangwa, au fedha ambazo biashara au SACCO inataka kuziweka salama kwa miezi michache.

• Hatifungani zinafaa malengo ya muda mrefu yanayonufaika na kipato cha kudumu: kustaafu, kipato cha kawaida kwa familia, au SACCO na taasisi zinazopanga kwa miaka mingi.

• Wawekezaji wengi hutumia zote mbili: dhamana za muda mfupi kwa fedha wanazohitaji karibuni, hatifungani kwa muda mrefu.

Zote mbili zinadhaminiwa na Serikali ya Tanzania. Kwa mujibu wa matangazo, wawekezaji wote, wakiwemo raia wa kigeni, wanaruhusiwa kushiriki.

Jinsi ya kuanza

1. Fungua akaunti ya CDS. Dhamana za Serikali hushikiliwa kielektroniki. Unafungua akaunti ya Mfumo wa Hifadhi Kuu (CDS) kupitia Mshiriki wa Hifadhi Kuu (CDP) aliyeidhinishwa, kama dalali wa hisa mwenye leseni au benki inayoshiriki.

2. Chagua unachonunua. Amua kati ya dhamana za muda mfupi na hatifungani, kisha muda au hatifungani yenyewe, kutoka minada ijayo kwenye kalenda ya minada.

3. Soma tangazo. Kila mnada una tangazo la BoT lenye kiasi cha chini, hatua, tarehe na kodi. Tunaliunganisha kwenye kila mnada.

4. Weka ombi lako kupitia CDP wako. Maombi huwasilishwa mtandaoni kupitia CDP na hufungwa saa 5:00 asubuhi (11:00 a.m.) siku ya mnada. Unaweza kuomba kwa bei au mavuno unayochagua (ombi la ushindani) au kukubali wastani wa matokeo ya mnada (ombi lisilo la ushindani), kama tangazo linavyoruhusu.

5. Angalia matokeo. Matokeo huchapishwa kwenye tovuti ya BoT mara baada ya mnada, na kwenye UCHUMIKA mara yanapotoka. Ombi lako likikubaliwa, unalipa siku ya malipo na dhamana huwekwa kwenye akaunti yako ya CDS.

6. Pokea faida zako. Kuponi za hatifungani hulipwa mara mbili kwa mwaka; dhamana zote hurudisha thamani kamili zinapoiva.

Mwongozo wetu wa Anza kuwekeza unapitia hatua hizi kwa viwango vya chini vya sasa na makadirio ya utakacholipa na kupata. Kwa hatifungani, kikokotoo kinaonyesha kipato cha kuponi kwa kiasi chochote.

Kusoma matokeo ya mnada

• Mavuno ya wastani: wastani wa faida kwa maombi yaliyokubaliwa; yanaonyesha soko lilivyoweka bei ya dhamana.

• Uwiano wa mahitaji: mara ngapi wawekezaji waliomba ukilinganisha na kiasi kilichotolewa. Zaidi ya 1 ina maana mahitaji yalizidi kiasi kilichotolewa.

• Kiasi kilichotolewa, kilichoombwa na kilichokubaliwa: Serikali ilitaka kukopa kiasi gani, wawekezaji waliomba kiasi gani, na kiasi gani kilichukuliwa.

Unaweza kufuatilia takwimu hizi kwa muda kwenye kurasa za mwenendo wa mavuno, hatifungani na dhamana za muda mfupi.

Kabla ya kuwekeza

Mwongozo huu ni wa elimu tu na si ushauri wa uwekezaji. Takwimu za mifano ni za kuelezea tu, si viwango vya sasa. Thibitisha masharti kwenye tangazo rasmi la Benki Kuu ya Tanzania na wasiliana na mshauri aliyesajiliwa kabla ya kuwekeza.

Vyanzo: matangazo ya zabuni ya Benki Kuu ya Tanzania kwa hatifungani Na. 722 na mnada wa dhamana za muda mfupi Na. 1208, na matokeo ya minada ya BoT.